●   Bản rời    

Những Bài Thơ Xuân Xướng Họa Giữa Hai Danh Sĩ

Những Bài Thơ Xuân Xướng Họa Giữa Hai Danh Sĩ

Nguyễn Văn Siêu Và Đặng Huy Trứ

Hưng Thước

https://sachhiem.net/VANHOC/Thoxuan_DangHT.php

25-Jan-2014

Nguyễn Văn Siêu (1795-1872) tự Tốn Ban, hiệu Phương Đình, người huyện Thọ Xương - Hà Nội. Một danh nho đầu Lê cuối Nguyễn. Đỗ Phó bảng dưới triều Minh Mạng, làm quan trải các chức kiểm thảo viện Hàn Lâm, chủ sự bộ lễ, thị giảng học sĩ.

Năm 1841 ông bị cách chức vì có dính líu đến vụ Cao Bá Quát vì mến tài thí sinh mà chữa bài thi. Năm 1849, ông được sung phó sứ sang nhà Thanh, khi về thăng Học sĩ viện Tập Hiền, sau bị lỗi lại bị giáng xuống chức Hàn Lâm thị độc, sau đổi làm Án sát Hưng Yên. Khi Cao Bá Quát khởi nghĩa chống Triều đình, ông sợ bị liên lụy nên cáo quan về dạy học.

Trong văn học đã có lời tôn xưng "thần Siêu thánh Quát" hay "văn như Siêu, Quát vô tiền Hán". Ông là người học rộng nổi tiếng thơ văn nhưng không được triều đình trọng dụng. Ông mất năm 1872 để lại nhiều thơ văn và biên khảo.

 

Đặng Huy Trứ (1825-1874) tự Hoàng Trung, quê quán ở Thừa Thiên Huế. Năm 17 tuổi đã thi đỗ cử nhân, năm 23 tuổi, thi Hội trúng cách đỗ Tiến sĩ. Khi vào thi Đình trong bài văn sách  đoạn nói về “đạo Gia Tô dùng lời lẽ mê hoặc rất thâm độc như cỏ dại làm hại lúa non vậy.  Tôi  dùng 4 chữ gia miêu chi hại (cỏ năn làm hại lúa non) không chú ý gia miêu là đồng âm với Gia Miêu Ngoại trang quê hương nhà Vua (nơi phát tích  của nhà Nguyễn ở Tống Sơn –Thanh Hóa [1] . Vì dùng chữ phạm húy nên ông bị truất cả Tiến sĩ lẫn Cử nhân, cuối năm ấy ông đi thi lại và đỗ Giãi nguyên.

Ông làm quan nổi tiếng thanh liêm cương trực, lại có đầu óc canh tân. Đương thời ông được người trong nước và cả nước ngoài ca ngợi tài năng và phẩm hạnh. Tô Vĩ Đường một sĩ phu Trung Quốc khi đề Tựa "Đặng Hoàng Trung thi tập" đã viết:

"Trữ trung mẫn tắc đẳng ư Đỗ Công Bộ
Tả tính linh tắc tỉ ư Bạch Hương Sơn"

(Giải tỏ lòng trung mẫn hẳn ngang với Đỗ Phủ)
Miêu tả bách tính sinh linh hẳn so được với Bạch Cư Dị")

Sau này, Phan Bội Châu trong "Việt Nam Quốc sử khảo" đã coi ông là một trong những người "trồng mầm khai hóa đầu tiên" ở Việt Nam.

Mặc dù cách biệt nhau về tuổi tác nhưng giữa hai ông có mối giao tình sâu đậm, quý trọng nhau về tài năng cũng như phẩm hạnh.

Đặng Huy Trứ đã viết  trong bài thơ:

Nguyên Vận:

Tặng Phương Đình Nguyễn Tốn Ban Tiên  Sinh

"Lý học ngũ phu tử [2]
Văn chương bát đại gia [3]
Kiếm hồ xuân tiến tửu
Nhĩ thủy ngọ phanh trà
Bạch phát tâm nhưng tráng
Thanh dương hựu nhật tà
Kinh trung như hữu vấn
Trùng vị phú Kiêm Hà"  (1866)

(Về lý học, tiên sinh ngang với năm bậc thầy (đời Tống), về văn chương, có thể sánh với tám nhà văn lớn (đời Đường)...Tóc bạc nhưng lòng vốn trẻ, ngày đang xuân nhưng bóng đã ngã rồi. Trong Kinh như có ai hỏi (vì sao tôi kết bạn) xin đọc bài phú Kiêm hà (tên bài thơ trong Kinh Thi, trách nhà vua không biết dùng người hiền tài, khiến họ phải đi ở ẩn).

Dịch thơ:

Lý học năm phu tử
Văn chương tám đại gia.
Xuân, hồ Gươm chuốc rượu
Trưa, sông Nhị pha trà.
Tóc bạc lòng còn trẻ
Ngày xuân bóng lại tà
Trong Kinh như có hỏi
Xin đọc thơ Kiêm Hà.

1866

KHƯƠNG HỮU DỤNG dịch

Mến tài đức ông kết bạn với Nguyễn Văn Siêu, mặc cho những lời dị nghị dèm pha của thiên hạ, ông cũng thẳng thắn trách nhà vua vì nghi kỵ nhỏ nhen mà bỏ rơi người hiền tài. Chỉ với bài thơ này chúng ta cũng thấy được chí khí của tác giả và tài học của Nguyễn Văn Siêu.

Cùng mối thâm tình, trong một bài thơ tặng Đặng Huy Trứ, Nguyễn Văn Siêu đã xem Đặng Huy Trứ là người bạn băng tuyết, có tư cách như hoa thủy tiên:

"Cửu vi băng tuyết bạn,
Hoa hữu thủy trung tiên".

(Lâu rồi bạn băng tuyết,
Hoa có dòng thủy tiên).

Là bạn tri kỷ, trong những dịp xuân về, hai người có thơ xướng họa với nhau. Trong những bài xướng họa này, ngoài tình bạn, còn gói gém tấm lòng ưu quốc ái dân:

“Danh lợi phi ngô ý,
Sơn hà hữu ẩn ưu”

(Danh lợi không phải là điều chúng ta mong muốn trong khi còn mang nhiều nỗi lo của đất nước trong lòng).

Dưới đây là nhũng bài thơ xuân xướng họa giữa hai ông:

Nguyên Đán Tức Cảnh Nguyễn Tốn Ban Tiên Sinh

Nguyên Vận:

Tự tác Sài Tang lão [4]
Tần canh giáp lịch xuân
Nhật hoa tư tụng đán
Trì thảo miện sinh tân
Tịch chước đài hoàn bạn [5]
Đường la cẩm tú nhân
Hòa phong lai mãn hộ
Hoa kính động hương trần.

Dịch thơ:

Làm ông già ẩn dật
Bao lần chào đón xuân
Nắng đẹp ngợi Nguyên đán
Cỏ non mừng canh tân
Chuốc rượu bạn bô lão
Gấm vóc khách đồng tâm
Gió ấm đầy nhà cửa,
Đường hoa thơm bụi trần

TRẦN LÊ VĂN dịch thơ.

Họa Nguyên Vận "Nguyên Dán Tức Cảnh" Của Nguyễn Tốn Ban Tiên Sinh

Bình dần tài tống lạp
Đinh mão dĩ nghinh xuân
Vân vật tam nguyên thủy
Giang sơn nhất vọng tân
Ba đào ông ký ngạn
Nhai đác ngã hà nhân?
Thả chước đồ tô tửu [6]
Bằng tha tẩy tục trần.

(1867)

Dịch thơ:

Bính dần vừa tiển chạp,
Đinh mão đã chào xuân.
Muôn vật lại khởi thủy,
Non ngước ngóng canh tân
Qua sóng, ông đến bến
Nghĩ mình, tôi vấn tâm.
Mời ông tạm chuốc chén
Mượn rượu rửa bụi trần.

TRẦN LÊ VĂN dịch.

Đinh Độc Tọa Hứng Thành  Nguyễn Tốn Ban Tiên Sinh

Nguyên Vận:

Nguyên Vận:

Xuân miên trú bất thành [7]
Viên tĩnh điểu hy thanh
Đới nhật vi vân hiểu
Vô phong tế vũ sinh
Phô chi dung diệp thúy
Trước thụ đào hoa minh
Y cựu dư tam kính
Duy thanh vạn vật tình.

Cảm Hứng Ngồi Một Mình Trong Vườn Của Nguyễn Tốn Ban

Dịch thơ:

Ngày xuân mộng chẳng thành
Chim vườn vắng âm thanh.
Mây thưa, nắng thấp thóang
Gió lặng, mưa phùn sinh
Phù dung, phô lá biếc
Đào nở hoa phân minh
Ba lối mòn như cũ
Muôn vật đẹp tâm tình.

TRẦN LÊ VĂN dịch .

Họa Nguyên Vận Bài:

“Viên Đình Độc Tọa Hứng Thành” Của Nguyễn Tốn Ban 

Xuân ngâm hứng ngẩu thành
Hỉ pháo tứ liên thanh.
Cựu hữ duy mao đỉnh
Hùng đàm hữu khúc sinh
Tang bồng hòan tự hứa
Mai liễu xảo tương nghinh
Thùy khả luận tâm giả
Lân ông vô hạn tình.

1867

Dịch thơ:

Họa Nguyên Vận Bài:

“Cảm Hứng Ngồi Một Mình Trong Vườn”

Thơ xuân hứng ngẩu thành
Bốn phía pháo liên thanh.
Bạn cũ sớm huơ bút
Ý hùng men nảy sinh
Tang bồng lòng tự hẹn
Mai liễu khéo tương nghinh
Cùng ai bàn tâm sự
Hàng xóm biết bao tình

TRẦN LÊ VĂN dịch.

Hối Lập Xuân Ký Đắc

(Nguyễn Tốn Ban Tiên Sinh Nguyên Vận)

Trừ tịch dư hàn chuyển
Lai minh phục đán thiền
Nhãn gian tranh đắc tuế
Xuân sắc bổ tàn niên
Mi thọ tửu thiên chước
Đông giao gá cấp thiên
Cửu vi băng tuyết bạn
Hoa hữu thủy trung tiên

Ngày Lập Xuân Cuối Tháng Chạp

(Nguyên Vận Của Nguyễn Tổn Ban)

Dịch thơ:

Sớm mai ngày nguyên đán
Giao thừa rớt lạnh thêm
Nhân gian mừng tuổi mới
Xuân sắc thay tàn niên
Tặng già mời rượu trước
Xóm đông chia tay liền
Lâu rồi bạn băng tuyết
Hoa có dòng thủy tiên

KHƯƠNG HỮU DỤNG dịch.

Họa Nguyên Vận  Hối Lập Xuân Ký Đắc Của Nguyễn Tốn Ban Tiên Sinh.

Lạp vĩ xuân đầu nhật,
Nùng Sơn, Nhĩ Thủy thiên.
Phong trần do tác khách,
Thanh khí hạnh vong niên
Tây xá hữu sơ thục
Đông quân giá dĩ thiên
Lân ông tương xướng họa
Bất tục tức vi tiên

(1866).

Dịch thơ:

Đầu xuân ngày cuối chạp,
Nhị, Nùng trời đẹp thêm.
Phong trần thân lữ khách
Thanh khí bạn vong niên
Xóm tây rượu vừa cất
Chúa xuân xe sang liền
Cùng lân ông xướng họa
Chẳng tục tức là tiên

BỒ GIANG dịch.

_________________

Chú thích:

Thơ trong bài này trích từ cuốn “Đặng Huy Trứ con người và tác phẩm”. Nhà XB Tp HCM- 1992

[1] Đặng Dịch Trai ngôn hành lục –Đặng Huy Trứ, nhà xuất bản Hôi Sử học -1993.

[2] Ngũ phu tử: Năm vị danh nho đời Tống đó là, Chu Đôn Di, Chu Hy, Trình  Hiệu, Trình Di, Trương Tái.

[3] Sài Tang: Núi Sài Tang, nơi Đào Tiềm về ở ẩn.

[4] Bát đại gia: Tám nhà văn lớn đời Đường và Tống đó là, Hàn Dũ, Liễu Tôn Nguyên, Âu Dương Tu, Vương An Thạch, Tô Tuân, Tô Thức, Tô Triệt, Tăng Củng.

[5] Đài hoàn: do chữ "Hòan khải đài bối" chỉ người già da nhăn nheo như cá khô

[6] Đồ Tô tửu: Thứ rượu cất bằng cỏ Đồ tô, uống trong dịp đầu năm.

[7] Xuân miên: tức xuân mộng. Có câu: "Xuân nhật thị miên, nhị ư nhập mộng giã" ngày xuân thích ngủ để nằm mộng. Về chữ "trú" ban ngày, Kinh Thi có câu: "tỵ trú tác dạ" (lấy ngày làm đêm), ý nói không để ý đến chính sự. Nguyễn Văn Siêu lúc này đã về hưu.

 

 

Trang Văn Học




Đó đây


2026-04-09 - Trí tuệ phi phàm của Hoàng tôn Vairochana Rinpoche - - Người được chứng nhận là hóa thân chuyển thể chân thật của một trong 25 Đại đệ tử Đức Liên Hoa Sinh

2026-04-09 - Thầy Minh Tuệ: góc nhìn của truyền thông thế giới? -

2026-04-08 - Hôn Nhân Với Người Đạo Chúa -

2026-04-08 - Israel thừa nhận đánh trúng giáo đường Do Thái ở Tehran - trong trận tập kích nhằm vào một chỉ huy cấp cao của Iran. Một giáo đường Do Thái gần đó bị hư hại trong vụ tập kích", một phát ngôn viên IDF ngày 7/4 cho biết. "Chúng tôi lấy làm tiếc về thiệt hại ngoài dự kiến với giáo đường này" Cơ sở này được đánh giá là một trong những nơi quan trọng nhất để người Do Thái tại Iran tụ họp và hành lễ.

2026-04-05 - Quebec cấm cầu nguyện trên đường phố và mở rộng lệnh cấm các biểu tượng tôn giáo, - trong khi phe phản đối tuyên bố sẽ đấu tranh pháp lý. Các nhóm phản đối Dự luật 9 — đạo luật nhằm củng cố và mở rộng quy định về tính thế tục của chính quyền Quebec — đã tuyên bố sẽ sử dụng mọi biện pháp pháp lý để tiếp tục cuộc đấu tranh chống lại dự luật này, bất chấp việc nó đã được Quốc hội thông qua vào thứ Năm vừa qua.

2026-04-05 - Thêm một quốc gia đóng cửa không phận với máy bay quân sự Mỹ - Áo duy trì chính sách "trung lập vĩnh viễn" từ năm 1955, sau khi thông qua đạo luật hiến pháp cam kết không tham gia liên minh quân sự và không cho phép đặt căn cứ quân sự nước ngoài trên lãnh thổ. Đại tá Michael Bauer - Người phát ngôn Bộ Quốc phòng Áo, cho biết, nước này sẽ không có bất kỳ ngoại lệ nào đối với Lầu Năm Góc, và quyết định cấm máy bay quân sự Mỹ bay qua không phận Áo là quyết định cuối cùng.

2026-04-02 - Nguyễn Gia Kiểng vô sỉ khi xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh! -

2026-04-02 - Nga tiến vào "vùng cấm", phá thế phong tỏa Cuba, Mỹ phản ứng bất ngờ -

2026-04-02 - Mong Ông Tô Lâm Quan Tâm Những Vụ Việc Như Thế Này -

2026-03-29 - Phản biện vài clips hạ giá "tôn giáo bạn" của kênh Thiên An Cơ Đốc -



▪ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 >>>




Thư, ý kiến ngắn
● 2026-04-10 - Một Sự Kiện Của Phật Giáo - Hoàng tôn Vairochana Rinpoch của Bhutan, 13 tuổi, giảng pháp ở Việt Nam - Báo chí -

● 2026-04-09 - Giáo hội La mã dạy "Vâng lời trọng hơn của lễ" để làm gì? - Lý Thái Xuân -

● 2026-04-08 - Hôn nhân khác đạo - Tại sao luôn có chuyện ức lòng về phía người lương? - Một cô gái -

● 2026-04-06 - Tạ Ơn Chúa - Tạ Ơn Trời - Tạ Ơn Cậu Ông Trời - Lê Thị Kim Hoa -

● 2026-04-04 - Vấn Đề Họ Không Tham Dự - Đám Cưới Lương và Giáo - Lý Thái Xuân -

● 2026-04-04 - ĐỐ AI BIẾT Có linh mục nào ... - Lý Thái Xuân -

● 2026-04-04 - Quan chức Vatican cảnh báo về nạn "bài Kitô giáo" tại thế giới Hồi giáo và phương Tây thế tục. - Ishmael Adibuah·Vatican Bureau/ Phú Kiều -

● 2026-04-03 - Một linh mục tại Ấn Độ bị tòa án xét xử vì đã nói Kitô giáo là "Tôn giáo duy nhất chân thật." - Đài Chân Lý Á Châu -

● 2026-03-30 - Chúng cứ bảo "không ép theo đạo." Tôi ngoại đạo, khi cưới nó bắt phải theo. Con tôi không đi lễ, thì nó tuyê - Vô Danh - Những người từ bỏ niềm tin t -

● 2026-03-29 - Những Âm Mưu Phản Quốc Trong Các Bản Điều Trần của Ông Nguyễn Trường Tộ. - Lý Thái Xuân -

● 2026-03-27 - Trung Quốc - lệnh cấm trẻ em dưới 18 tuổi tham gia các hoạt động tôn giáo - FB Niềm Vui Tin Mừng -

● 2026-03-27 - Tín đồ Công giáo La mã tìm đến huyền thuật "Chiêu Hồn" và Santan-giáo - Giáo Hoàng Léo tiếp đón các LM trừ qu - Tin Little Saigon TV -

● 2026-03-26 - Cantebury, Anh quốc - Nữ Tổng Giám Mục của Anh giáo đầu tiên được tấn phong ngày 25 tháng 3, 2026 - Lê Thị Kim Hoa -

● 2026-03-22 - Ngắn Gọn, Lý Do Từ Bỏ Nhà Thờ Thiên Chúa - Lê Phát Đạt -

● 2026-03-19 - LM Nguyễn Thanh Thiên dụ dỗ bé gái 14 tuổi có con với hắn, rồi bịt miệng, Giáo xứ Yên Đại,, Giáo phận Vinh - Con Ao Làng -

● 2026-03-19 - Giáo dân trình Giám mục Nguyễn Hữu Long: Linh mục J.B. Nguyễn Thanh Thiên đi giáo xứ nào là quan hệ tình dục khắ - Con Ao Làng -

● 2026-03-19 - Các đại diện Chúa nhờ Công An Mạng Tỉnh Nghệ An đánh sập các Facebook ẩn danh - Con Ao Làng -

● 2026-03-19 - Giáo xứ Hòa Bình - Linh mục và mối tình tay ba bị cộng đồng bốc phốt - Con Ao Làng -

● 2026-03-19 - Linh mục hiếp dâm con gái đỡ đầu, và còn cặp bồ với một chị có chồng con ở Giáo xứ Song Ngọc. - Con Ao Làng -

● 2026-03-17 - Các nhà thờ Công giáo La mã có đọc Cựu Ước hay không? - Lý Thái Xuân -


▪ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189 190 191 192 193 194 195 >>>