●   Bản rời    

Hỏi chuyện đạo diễn Thanh An về bộ phim

Hỏi chuyện đạo diễn Thanh An về bộ phim

“Hồ Chí Minh với Trung Quốc” (giải Bông sen vàng)

Nguyễn Hoàn

http://sachhiem.net/NGHOAN/NgHoan13.php

12-Apr-2022

Giữa những ngày đất trời rộn ràng khoe lộc mới mùa xuân, đạo diễn, nghệ sĩ ưu tú Thanh An, Phó Tổng Thư ký Thường trực Hội Điện ảnh Việt Nam đã dắt díu bầu đoàn thê tử về quê hương của mình là làng Bích La Nam, Triệu Đông (nay là Triệu Thành), Triệu Phong để lo sửa sang, tôn tạo phần mộ của ông bà tổ tiên. Trong không khí tưởng niệm về cội nguồn vừa ấm cúng, vừa trang nghiêm, cứ như có một sự cộng hưởng cảm xúc nào đưa đẩy, tôi tranh thủ hỏi chuyện Thanh An về bộ phim “Hồ Chí Minh với Trung Quốc” do anh thực hiện, một bộ phim độc đáo, thể hiện tấm lòng “uống nước nhớ nguồn” dành cho Bác kính yêu.

Ảnh Tuổi Trẻ

Hồ Chí Minh với Trung Quốc” là bộ phim tài liệu nghệ thuật dài 7 cuốn do Đặng Nhật Minh và Đào Trọng Khánh viết kịch bản, Thanh An và Đào Trọng Khánh đạo diễn, Thanh An viết lời bình. Phim đoạt được nhiều giải đặc biệt: Giải Bông sen vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ XI với số điểm cao nhất, giải đạo diễn xuất sắc, giải A giải thưởng các tác phẩm điện ảnh xuất sắc năm 1996 của Hội Điện ảnh Việt Nam. Để hoàn thành bộ phim này, đoàn làm phim do Thanh An làm trưởng đoàn đã rong ruổi dặm dài trên nhiều vùng đất của Trung Quốc từ Bắc Kinh đến Thượng Hải, Côn Minh (Vân Nam), Quảng Châu (Quảng Đông), Liễu Châu, Quế Lâm, Nam Ninh, Tĩnh Tây (Quảng Tây)… từng gắn bó với cuộc đời hoạt động cách mạng phong phú của Bác.

- Giới điện ảnh Việt Nam đã làm nhiều phim về Bác. Trước một đề tài lớn được nhiều người khai thác, anh đến sau có thấy “ngợp” không và tìm cách nào để bứt lên được? - Tôi vào đề “sát sườn” với đạo diễn Thanh An.

- Phim về Bác vào loại khó làm vì người ta đã làm khá nhiều rồi. Nhưng đề tài về Bác là rộng lớn, là vô tận. Có một cái hay là tư liệu về Bác với Trung Quốc đều ở dạng “mới nguyên”, chưa ai khai thác. Đấy là cái may cho chúng tôi. Về phương diện chủ quan của người nghệ sĩ, chúng tôi kính phục lối ứng xử tuyệt vời của Bác với nhân dân Trung Quốc, biểu hiện một nhân cách văn hóa lớn, tạo nên cảm hứng mạnh cho người nghệ sĩ sáng tạo.

Thông qua những tư liệu mới nhất, lần đầu tiên được công bố, bộ phim thể hiện nổi bật chủ đề: Bác là người đến sớm với Trung Quốc khi Trung Quốc còn chìm đắm trong đau khổ, khi nhân dân Trung Quốc còn chịu nhiều tầng áp bức thực dân hơn cả nhân dân Việt Nam. Năm 1922, tại Pháp, Bác đã quen thân và giới thiệu 5 thanh niên cộng sản Trung Quốc trẻ tuổi trong phong trào “Cần công kiệm học” của Trung Quốc vào Đảng Cộng sản Pháp, đó là Triệu Thế Viêm, Trần Diên Niên, Trần Kiều Niên (đều là con Trần Độc Tú, một trong những sáng lập viên Đảng Cộng sản Trung Quốc), Vương Nhược Phi và Tiêu Tam (nhà văn). Phần lớn số thanh niên này về sau trở thành cán bộ chủ chốt ở Trung Quốc và đã hy sinh oanh liệt ở Thượng Hải, Quảng Châu. Năm 1924, Bác đến Quảng Đông với tư cách làm phiên dịch cho cố vấn Liên Xô Bôrôđin theo lời mời của Tôn Trung Sơn. Do Bác thân thiết với những nhân vật chủ chốt của Đảng Cộng sản Trung Quốc nên có điều kiện mở lớp huấn luyện Thanh niên cách mạng đồng chí hội ở Quảng Châu (hiện trụ sở này vẫn được giữ nguyên xi tại Trung Quốc). Thời kỳ ở Quảng Đông làm phiên dịch, Bác còn giữ vai trò Ủy viên Quốc tế nông dân của Quốc tế Cộng sản, phụ trách Đông Nam Á và Trung Quốc. Bác từng viết hàng loạt bài báo bênh vực cho quyền lợi của nhân dân Trung Quốc đang bị đủ các loại thực dân (Anh, Pháp, Mỹ, Nhật… ) xâu xé. Trên phim còn lưu giữ được những bài báo đanh thép của Bác nêu bật vấn đề “nổi cộm” bấy giờ ở Trung Quốc: dù thắng hay thua, Trung Quốc cũng đều bị bồi thường chiến phí.

Thuộc loại phim tài liệu nghệ thuật, bộ phim đã “cống hiến” được nhiều tư liệu đắt và quý. Nhưng làm sao xử lý hài hòa giữa hai yếu tố “tài liệu”“nghệ thuật”, đừng để sa vào nặng nề, khô khan bởi tài liệu làm lấn át tính sống động, hấp dẫn của chi tiết nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật, điều đó đòi hỏi tay nghề già dặn của đạo diễn. Vậy bộ phim đã chọn cách cấu tứ và những thủ pháp đắc ý nào? Đạo diễn Thanh An cho biết:

- Bốn cuốn đầu được dựng bằng cách “men theo lịch sử”, vì vậy có vẻ hơi nặng nề nhưng đấy chính là điểm nén cho ba cuốn sau thể hiện cả một thế giới cảm xúc trào dâng, chiếm lĩnh chủ đạo màn ảnh. Đó là những cảm xúc nồng nàn về mối quan hệ tình cảm đặc biệt của Bác với Trung Quốc. Về thủ pháp, chúng tôi vừa dựng phim theo lối nhảy cóc, vừa dựng đảo lui, đảo tới để nhấn mạnh hoặc tạo ấn tượng. Xem xong 7 cuốn, người xem có cảm giác phim còn ngắn.

- Những chi tiết nào gây xúc động mạnh, những chi tiết nào theo anh là đắc ý nhất trong phim?

- Chúng tôi không hình dung nổi một dân tộc có hơn một tỷ người đều dành cho lãnh tụ nước ngoài một niềm kính trọng đặc biệt đến thế, từ những người nông dân bình thường như vợ chồng Từ Vĩ Tam cho đến bậc đại trí thức như bà Tống Khánh Linh - Đạo diễn Thanh An “nhập thể” trở lại với thế giới cảm xúc mà anh đã tiếp cận và chứng nghiệm sâu sắc - Một nông dân Trung Quốc là vợ Từ Vĩ Tam đã khóc trong phim vì thương nhớ Bác. Chính bà này đã giặt quần áo cho Bác, lúc bà mới về làm dâu nhà Từ Vĩ Tam. Lúc này vào năm 1941, năm mà lần đầu tiên Bác dùng danh thiếp mang tên Hồ Chí Minh để giao dịch, quan hệ. Tình cảm sâu đậm này giữa Bác với nông dân Trung Quốc đặc biệt còn được khắc ghi trên bia mộ Từ Vĩ Tam rõ rành: “Từ Vĩ Tam từ năm 1941 đã giúp đỡ phong trào cách mạng Việt Nam do Hồ Chí Minh lãnh đạo và kết nghĩa anh em với Hồ Chí Minh và nhiều nhà cách mạng Việt Nam”. Thể hiện thống thiết nỗi đau Bác mất, phim đã dựng lại hàng loạt cảnh truy điệu. Đặc biệt, có cảnh nông dân Trung Quốc làm lễ truy điệu Bác ngay trên đồng ruộng. Họ ngồi trên bờ ruộng, đặt ảnh Bác viền băng tang trên cái giá ba chân đặt ngay giữa ruộng lúa rồi nghe đọc điếu văn.

Sự kính phục, niềm mến yêu tha thiết mà những người cộng sản và nhân dân Trung Quốc dành cho Bác bắt nguồn từ cội rễ sâu bền nào? Dĩ nhiên là bắt nguồn từ tình cảm quốc tế vô sản, nhưng điều đặc biệt là tình cảm ấy bắt nguồn từ sự vị nể dành cho nhân cách văn hóa lớn Hồ Chí Minh. Nhà văn hóa lớn Hồ Chí Minh đặc biệt nắm bắt tinh hoa văn hóa Trung Quốc sâu sắc đến mức được người Trung Quốc thấu tỏ, điều này là một nhân tố chính tạo nên sức mạnh tình cảm bền chặt giữa Người với Trung Quốc. Và đấy chính là một biểu hiện sống động của sức mạnh văn hóa Hồ Chí Minh. Thể hiện Bác ở phương diện nhà thơ lớn, bộ phim đặc tả độc đáo cảnh Bác làm thơ trên sông Ly Giang, Quế Lâm, Quảng Tây. Đoàn làm phim đã du thuyền giữa dòng Ly núi cao dựng đứng đến ngợp mắt, tưởng như chực bất thần đổ sập xuống dòng Ly trong vắt leo lẻo như thủy tinh kia. Trong đến mức trên dòng Ly kia đã sinh ra một loài chim giống cò chuyên “bói cá” cho dân chài ăn hoặc đem bán. Năm 1963, sang thăm Trung Quốc, Bác đã đến ngoạn cảnh núi non Ly Giang hùng vĩ này và đã tức cảnh “xuất khẩu thành thơ” (tạm dịch):

Quế Lâm phong cảnh tuyệt vời
Như thơ trong họa, họa cài trong thơ
Tiều phu trong núi hát ca
Dưới sông thuyền khách vào ra diệu kỳ

Các bạn Trung Quốc đã quay trọn cảnh Bác làm bài thơ này từ lúc đặt bút viết chữ đầu tiên cho đến lúc làm xong bài thơ. Trong khi đó ở Việt Nam, theo đạo diễn Thanh An cho biết, chúng ta chưa bao giờ quay được một cảnh Bác đang làm thơ. Thanh An còn lưu ý tôi một cách… hóm hỉnh: “Đã có hàng chục bài báo viết về phim của chúng tôi, nhưng chưa có nhà báo nào lưu ý đến chi tiết độc đáo hiếm hoi này. Điều “bật mí” này xin dành tặng cho anh”.

Hồ Chí Minh với Trung Quốc” là bộ phim đánh dấu một thành công lớn của đạo diễn Thanh An sau chặng đường miệt mài với điện ảnh từ năm 1967 đến nay, với một “lưng vốn” đầy đặn chừng 50 phim đã tạo dựng được. Là người lính vệ quốc đoàn từng tham gia chiến đấu chống Pháp trên quê hương Quảng Trị, anh vẫn canh cánh bên mình nhiều món nợ lòng chưa trả được với quê nhà. Anh đang nung nấu dự định làm những bộ phim dài hơi về Quảng Trị, đặc biệt làm phim về cuộc đời cách mạng vẻ vang của đồng chí Lê Duẩn. Từ những kết quả đáng giá mà anh đã đạt được, tin rằng anh sẽ sớm trả được trọn vẹn những món nợ lòng và quê hương cũng thỏa đợi mong ở đứa con xa đau đáu cội nguồn.

Đông Hà, tháng 2/1997

 NGUYỄN HOÀN