G.H. Léo XIV Xin Lỗi Về Vai Trò Của Vatican Trong Việc Hợp Thức Hóa Chế Độ Nô Lệ.

PBS.ORG

http://sachhiem.net/SACHNGOAI/SH/SH82.php

26-May-2026

G.H. Leo XIV Đưa Ra Lời Xin Lỗi Mang Tính Lịch Sử Về Vai Trò Của Vatican Trong Việc Hợp Thức Hóa Chế Độ Nô Lệ

(Đó là lời tựa của trang web PBS.ORG trong bản tin ngày thứ hai, 25 tháng 5, 2026. )

VATICAN (AP) — Hôm thứ Hai, Giáo hoàng Leo XIV đã đưa ra một lời xin lỗi mang tính lịch sử về vai trò của Tòa Thánh trong việc hợp thức hóa chế độ nô lệ, cũng như về sự thất bại trong việc lên án chế độ này suốt nhiều thế kỷ qua; ngài gọi những gì đã diễn ra trong lịch sử Vatican là một "vết thương trong ký ức Kitô giáo."

Trước đây, các vị giáo hoàng tiền nhiệm cũng từng đưa ra lời xin lỗi về sự dính líu của các tín hữu Kitô giáo trong hoạt động buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương. Tuy nhiên, chưa từng có vị giáo hoàng nào công khai thừa nhận — chứ chưa nói đến việc đưa ra lời xin lỗi — về vai trò mà chính các vị giáo hoàng trong quá khứ đã đóng góp trong việc trao cho các quân vương châu Âu thẩm quyền rõ ràng để đàn áp và bắt làm nô lệ những người bị coi là "dị giáo".

Vị Giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử sinh ra tại Hoa Kỳ—người có lịch sử gia đình gắn liền với cả những người bị nô dịch lẫn những chủ nô—đã đưa ra lời xin lỗi này trong thông điệp giáo hoàng đầu tiên của ngài, mang tựa đề "Magnifica Humanitas" (Nhân loại Cao cả), được công bố vào thứ Hai.

Bản tuyên ngôn toàn diện này tập trung vào việc bảo vệ nhân phẩm con người trong một kỷ nguyên mà sự phụ thuộc vào trí tuệ nhân tạo đang ngày càng gia tăng. Giáo hoàng Leo đã đề cập đến nạn buôn bán nô lệ trong mối tương quan với những gì ngài gọi là các hình thức nô dịch và chủ nghĩa thực dân kiểu mới—những hiện tượng đang được thúc đẩy bởi cuộc cách mạng kỹ thuật số.

Các tín hữu Công giáo người Mỹ gốc Phi, các nhà hoạt động và giới học giả từ lâu đã kêu gọi Tòa Thánh chuộc lại những sai lầm trong vai trò của mình đối với nạn buôn người thời thuộc địa—một sự chuộc lỗi vượt xa những lời xin lỗi chung chung về sự dính líu của các cá nhân Kitô hữu đơn lẻ.

"Thật không thể không cảm thấy nỗi đau buồn sâu sắc khi suy ngẫm về những nỗi thống khổ và sự tủi nhục tột cùng mà biết bao người đã phải gánh chịu—một sự tương phản gay gắt với phẩm giá vô biên của họ, vốn là những con người được Thiên Chúa yêu thương vô cùng," (SH - Chúa yêu thương? Tại sao Chúa không làm gì cả?) Đức Leo đã viết như vậy. "Vì lẽ đó, nhân danh Giáo hội, tôi xin chân thành cầu xin sự tha thứ."

Bà Shannen Dee Williams—nhà sử học tại Đại học Dayton và là tác giả cuốn sách lịch sử xuất bản năm 2022 về các nữ tu Công giáo da đen tại Mỹ mang tựa đề "Subversive Habits" (Những thói quen phá cách) —đã hoan nghênh lời xin lỗi này như một "bước tiến mang tính bước ngoặt hướng tới sự thật và sự đền bù thiết yếu, điều mà biết bao người Công giáo đã hằng cầu nguyện và nỗ lực để được chứng kiến."

"Giáo hội Công giáo chưa bao giờ là một kẻ bàng quan vô can trong lịch sử của chủ nghĩa thượng đẳng da trắng," bà Williams nhận định. "Người Công giáo da đen đã chờ đợi từ rất lâu để được nghe Vatican thẳng thắn nhìn nhận về vai trò chủ chốt của Giáo hội trong nạn buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương cũng như chế độ nô lệ sở hữu—và qua đó, rộng hơn là các hệ thống phân biệt chủng tộc chống người da đen vẫn đang dai dẳng tồn tại trên thế giới ngày nay."

Hàng thế kỷ hợp thức hóa chế độ nô lệ đối với các thực dân châu Âu

Tòa Thánh Vatican luôn khẳng định rằng họ luôn đề cao phẩm giá của mọi con người với tư cách là con cái của Thiên Chúa. Tuy nhiên, một loạt các chỉ thị được ban hành từ Vatican trong thế kỷ 15 lại cho phép các quân vương Bồ Đào Nha tiến hành chinh phạt châu Phi và châu Mỹ, cũng như bắt những người không theo đạo Cơ Đốc làm nô lệ.

Chẳng hạn, vào năm 1452, Giáo hoàng Nicholas V đã ban hành sắc dụ *Dum Diversas*; sắc dụ này trao cho Quốc vương Bồ Đào Nha cùng những người kế vị quyền "xâm lược, chinh phạt, giao chiến và khuất phục", đồng thời chiếm đoạt mọi tài sản — bao gồm cả đất đai — của "người Saracen, người ngoại giáo, các kẻ vô tín khác và những kẻ thù nghịch với danh Chúa Kitô" ở bất cứ nơi đâu.

Sắc dụ này cũng cho phép người Bồ Đào Nha "biến những người đó thành nô lệ vĩnh viễn".

Sắc dụ đó, cùng với một sắc dụ khác được ban hành ba năm sau đó mang tên *Romanus Pontifex*, đã hình thành nên nền tảng của Học thuyết Khám phá (Doctrine of Discovery)—lý thuyết hợp thức hóa việc chiếm đoạt đất đai tại Châu Phi và Châu Mỹ trong thời kỳ thuộc địa.

Theo Linh mục Christopher J. Kellerman—một linh mục dòng Tên và là tác giả cuốn sách *All Oppression Shall Cease: A History of Slavery, Abolitionism, and the Catholic Church* (Mọi sự áp bức sẽ chấm dứt: Lịch sử về chế độ nô lệ, phong trào bãi nô và Giáo hội Công giáo)—các quyền hạn mà Giáo hoàng Nicholas V trao cho người Bồ Đào Nha đã được Giáo hoàng Callixtus III xác nhận hoặc gia hạn vào năm 1456, bởi Giáo hoàng Sixtus IV vào năm 1481, và bởi Giáo hoàng Leo X vào năm 1514.

Các vị vua Tây Ban Nha cũng đã được trao những quyền hạn tương tự đối với vùng Châu Mỹ.

Vào năm 2023, Tòa thánh Vatican đã chính thức bác bỏ Học thuyết Khám phá; tuy nhiên, họ chưa bao giờ chính thức hủy bỏ, bãi bỏ hay phủ nhận chính các sắc dụ đó. Tòa thánh Vatican khẳng định rằng một sắc dụ được ban hành sau đó—*Sublimis Deus* vào năm 1537—đã tái khẳng định rằng các dân tộc bản địa không được phép bị tước đoạt tự do hay quyền sở hữu tài sản, và không được phép bị bắt làm nô lệ.

Tòa Thánh đã chậm trễ trong việc lên án chế độ nô lệ, GH Leo nhận định.

Trong thông điệp của mình, GH Leo nhắc lại rằng vị tiền nhiệm cùng tên với ngài — Giáo hoàng Leo XIII — là vị Giáo hoàng đầu tiên công khai lên án chế độ nô lệ vào năm 1888, rất lâu sau khi nhiều quốc gia trên thế giới đã bãi bỏ chế độ này. Theo ông Kellerman, trước đó — trong thời cổ đại và Trung cổ — các thể chế của Giáo hội, và thậm chí cả các vị Giáo hoàng (như Giáo hoàng Gregory Cả), đều từng sở hữu nô lệ.

Khi đề cập đến các sắc dụ Giáo hoàng ban hành vào thế kỷ 15, GH Leo đã viết trong thông điệp của mình rằng: "Ngay từ thời kỳ cận đại, Tòa Thánh Rome — nhằm đáp lại thỉnh cầu của các quân vương — đã nhiều lần can thiệp để thiết lập quy định và hợp thức hóa các hình thức thống trị; và trong một số trường hợp cụ thể, sự can thiệp này bao gồm cả việc biến những người được coi là 'ngoại đạo' thành nô lệ."

GH Leo khẳng định rằng không thể dùng các chuẩn mực đạo đức của thời đại ngày nay để phán xét tính đúng sai trong những quyết định của quá khứ.

"Tuy nhiên," ngài nói, "chúng ta cũng không thể phủ nhận hay xem nhẹ sự chậm trễ của cả xã hội lẫn Giáo hội trong việc lên án thảm họa nô lệ này."

Vị Giáo hoàng nhấn mạnh rằng Giáo hội từ lâu đã luôn khẳng định phẩm giá của mỗi con người là nền tảng cho giáo lý của mình, "dẫu cho phải mất đến mười tám thế kỷ, sự đối lập hoàn toàn giữa phẩm giá con người và chế độ nô lệ mới được chính thức công nhận một cách minh bạch."

"Điều này tạo thành một vết thương trong ký ức của người Kitô hữu—một vết thương mà chúng ta không thể coi mình là tách biệt khỏi đó," ông phát biểu.

GH Leo khẳng định rằng Giáo hội phải kiên quyết lên án mọi hình thức buôn người có liên quan đến cuộc cách mạng công nghệ số, "nếu chúng ta muốn tránh việc phải một lần nữa cầu xin sự tha thứ trong tương lai vì đã không tôn trọng kho tàng phẩm giá con người—điều mà đức tin của chúng ta đòi hỏi."

Bà Anthea Butler—Nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Lịch sử Koch thuộc Đại học Oxford—cho rằng GH Leo cần phải thừa nhận và chuộc lỗi cho sự đồng lõa của Giáo hội trong chế độ nô lệ thời xưa, nếu ông muốn có đủ uy tín để "lên tiếng về các vấn đề nô dịch hóa bằng công nghệ đang diễn ra hiện nay." "Đối với hậu duệ của những người từng bị bắt làm nô lệ, đây lại là một lời xin lỗi vô cùng cần thiết đến từ Giáo hoàng," bà Butler—một người Mỹ gốc Phi—chia sẻ.

Lịch sử gia đình của chính GH Leo và những lời xin lỗi trong quá khứ

Kellerman, một học giả, đã hoan nghênh lời xin lỗi của Giáo hoàng Leo, nhưng cho rằng cần phải làm nhiều hơn nữa để thừa nhận sâu sắc hơn việc Giáo hội Công giáo đã hợp thức hóa và mở rộng chế độ nô lệ như thế nào.

"Với lời thừa nhận và xin lỗi ngày hôm nay, Giáo hoàng Leo đã củng cố uy tín đạo đức của Giáo hội," ông chia sẻ với hãng tin Associated Press. "Hy vọng rằng một văn kiện trong tương lai sẽ giải thích chi tiết hơn về sự dính líu của Giáo hội đối với chế độ chiếm hữu nô lệ. Với tư cách là một học giả, tôi có đôi chút băn khoăn về cách dùng từ ngữ, nhưng đây thực sự là một khoảnh khắc vô cùng đáng chú ý."

Trong chuyến thăm Cameroon vào năm 1985, Thánh Giáo hoàng John Paul II đã thay mặt những người Kitô hữu từng tham gia vào hoạt động buôn bán nô lệ để xin sự tha thứ từ người dân châu Phi; tuy nhiên, lời xin lỗi này không bao gồm các vị Giáo hoàng. Trong chuyến thăm Đảo Gorée (Senegal) vào năm 1992 — nơi từng là trung tâm buôn bán nô lệ lớn nhất tại Tây Phi — ngài đã lên án sự bất công của chế độ nô lệ, đồng thời gọi đó là một "bi kịch của một nền văn minh tự xưng là Kitô giáo."

Theo nghiên cứu phả hệ do Henry Louis Gates Jr. công bố, 17 trong số các tổ tiên người Mỹ của Leo là người da đen; họ được ghi nhận trong các hồ sơ điều tra dân số là người lai (mulatto), người da đen, người Creole hoặc người da màu tự do. Ông Gates viết trên tờ *The New York Times* rằng cây phả hệ của Leo bao gồm cả những chủ nô lẫn những người từng bị bắt làm nô lệ.

Trong chuyến thăm Angola vào tháng trước, Leo đã cầu nguyện tại một đền thánh Công giáo nằm ngay trên địa điểm từng là một trung tâm quan trọng của nạn buôn bán nô lệ châu Phi dưới thời cai trị thuộc địa của Bồ Đào Nha. Khi hiện diện tại Đền thánh Mama Muxima, GH Leo đã nhắc lại "nỗi đau buồn và sự thống khổ tột cùng" mà người dân Angola phải gánh chịu suốt nhiều thế kỷ, tuy nhiên, ông lại không đề cập cụ thể đến vấn đề nô lệ.

(Winfield đưa tin từ Middletown, Connecticut).

 

Nguồn: PBS.org, May 25, 2026  

Trang Tôn Giáo