TT - "Họa phúc hữu môi phi nhất nhật"! (Nguyễn Trãi). Nếu xem tình
trạng không biết, không nhớ lịch sử dân tộc là cái "họa", thì cái "họa"
này đâu phải có nguyên do từ một ngày, một bữa mà nó đã đến từ mấy thập
niên qua - đến từ những khiếm khuyết về nội dung, phương pháp giảng dạy
môn lịch sử trong nhà trường, nhất là ở bậc tiểu học và trung học cơ sở.
Nghe đọc nội dung toàn bài:
Lịch sử dân tộc "đổi thay đã hơn bốn nghìn niên" với bao thăng trầm
chứ không chỉ là thắng lợi đi liền thắng lợi, chiến công nối tiếp chiến
công. Đắm mình trong một kiểu tư duy, một dạng cảm xúc - dù tư duy, cảm
xúc đó có tích cực mấy - rồi cũng sẽ gây sự đơn điệu nhàm chán nơi người
dạy và người học.
Chúng ta dạy lịch sử như vốn có hay dạy một thứ lịch sử đã được quan
niệm, được hình dung theo những khuôn mẫu, công thức? Bên cạnh những võ
công hiển hách có lẽ rất cần làm cho thế hệ trẻ thấm thía rằng trong
lịch sử dân tộc còn có những trang bi hùng đầy máu và nước mắt của cha
ông: Trần Bình Trọng "thà làm quỉ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc",
Lê Lai "hi sinh vì đại nghĩa", Đặng Dung "thù nhà chưa trả đầu đà điểm
sương", Hoàng Diệu "tuẫn tiết giữ thành", Nguyễn Tri Phương "nhịn đói mà
chết"...
Lịch sử dân tộc đâu chỉ là sợi dây xâu chuỗi các sự kiện và vấn đề mà
còn là lịch sử "địa linh nhân kiệt" - lịch sử của những vùng đất thiêng
liêng, của những tâm hồn cao khiết.
Thay vì dạy về các cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới, chủ nghĩa phân
biệt chủng tộc apartheid cho học sinh tiểu học, chúng ta hãy giới thiệu
cho các em biết đất nước mình có những địa danh bất tử: Cổ Loa, Hoa Lư,
Vạn Kiếp, Chi Lăng, Tam Điệp...; dân tộc mình có những nhân cách phi
phàm: Phạm Ngũ Lão "ngồi đan sọt mà lo việc nước", Chu Văn An "dâng sớ
chém đầu bảy nịnh thần", Lê Phụng Hiểu "nhổ cây đánh quân giặc", "ông
Trạng thanh liêm" Lương Thế Vinh... Giảng dạy lịch sử một cách nào đó
cũng là giảng dạy về đạo đức và thiên lương.
Lịch sử dân tộc qua sách giáo khoa hiện nay phần lớn đều khô khan,
duy lý; chi tiết số liệu nhiều mà thần thái, khí cốt lịch sử lại quá
nhợt nhạt, mỏng manh. Những nhan đề như Chùa thời Lý, Nhà Trần và việc
đắp đê, Nhà Lê và việc quản lý đất nước... nghe vừa hiện đại vừa vô hồn,
không thể sánh bằng những nhan đề đầy âm vang mà trước đây nhiều người
từng được học: Lý Thường Kiệt phạt Tống bình Chiêm, Nhà Tiền Lê - việc
võ bị và bang giao, Nhà Nguyễn và công cuộc mở mang bờ cõi...
Lịch sử không phải là truyện cổ tích nhưng sách lịch sử nhất thiết
phải tái hiện được không khí lịch sử, phải mang hơi thở lịch sử như một
chất dẫn, một kênh truyền để nối kết các thế hệ cha ông với người hậu
thế. Nhận thức lịch sử dân tộc không chỉ bằng lý trí mà còn bằng sự giao
cảm, xúc cảm của trái tim.
Và để nhớ lịch sử dân tộc đâu chỉ có học, có thi mà còn có chơi, có
đố, có hát về lịch sử. Chúng ta có hàng trăm câu đố về lịch sử, hàng
chục bài "sử ca" rất hay từ Con Rồng cháu Tiên, Trưng Nữ Vương, Bạch
Đằng giang cho đến 19 tháng 8, Giải phóng Điện Biên… Nhưng các nhà biên
soạn sách giáo khoa không chú tâm khai thác để phục vụ việc giảng dạy
lịch sử nước nhà. Đố lịch sử, hát "sử ca" cũng là một cách giúp người
học nhớ quốc sử hồn nhiên và lâu bền.
Tiếc rằng những cuốn giáo khoa lịch sử như vậy chỉ còn là hoài niệm
và mong ước của rất nhiều người!
NGUYỄN HÀ (Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM)
Sách giáo khoa phải giúp lịch sử tồn tại trong lòng dân
TTO - Tôi vừa đọc xong bài "Lại
bàn về học sử", tôi có vài lời đồng cảm như sau:
Học trò học sử nước Việt mà không yêu sử, nhớ
sử, không biến được hành động hào hùng và bi
tráng của cha ông thành hành động của mình, đó
là lỗi của người viết sách giáo khoa Lịch Sử.
Tôi đã từng xem qua các sách
giáo khoa Lịch Sử viết từ sau ngày đất nước giải
phóng đến nay. Có nhiều thay đổi trong nội dung
bài học, nhưng quan niệm về diễn tả lịch sử thì
chưa đổi. Trong bối cảnh đó, thầy cô giáo dạy Sử
có tâm huyết cũng khó làm điều gì khác được. Vì
vậy, các nhà làm giáo dục Lịch sử hãy cùng ngồi
lại với nhau để góp sức làm ra những tài liệu
học tập có hồn, tạo ra cảm xúc, làm cho học sinh
yêu mến học Sử.
Không chỉ là bàn luận suông từ
ngày này qua ngày khác. Đề nghị các vị lãnh đạo
Sở GD&ĐT chỉ đạo các trường, chọn ra những bài
dạy thí điểm, mời những thầy cô dạy Sử có kinh
nghiệm và tâm huyết, tổ chức những giờ học Sử
theo quan điểm mới (không chỉ cung cấp tri thức
lịch sử mà còn truyền xúc cảm, có dấu nhấn trong
từng bài. Tất nhiên là phải có kinh phí xứng
đáng công sức đầu tư của thầy cô).
Sau các tiết học đó, đặt câu
hỏi cho học sinh, thích gì, cảm nhận được gì để
làm cơ sở cải tiến trong bài giảng lần sau.
Chính các thầy cô giáo dạy sử phải đề xuất những
ý tưởng quan trọng việc thay đổi quan điểm viết
sách giáo khoa môn Sử.
Cuối cùng, cám ơn tác giả
Nguyễn Hà đã viết ra những điều rất phù hợp với
lòng tôi. Thời tiểu học, tôi đã từng rung cảm
với sách lịch sử viết về hào khí của Bà Trưng,
Bà Triệu, với Ngô Quyền, với các tướng nhà Trần,
với Quang Trung Nguyễn Huệ, Vâng, làm sao để
những cuốn sách giáo khoa đó dừng là "hoài niệm"
đối với chúng tôi.
Nếu có những cuốn sách như vậy
thì lịch sử mới thật sự tồn tại trong lòng mỗi
người, và chỉ dẫn hành động đúng đắn, hợp
tình cho mỗi công dân trên bước đường hội nhập
cùng thế giới.
LÝ MINH TIÊN (GV Trường ĐH Sư
Phạm TP HCM)
Tôi tán thành ý kiến của nhà
giáo Nguyễn Hà - Trường ĐH KHXH&NV TP. HCM. Còn
nhớ hồi còn học tiểu học, hết lớp tư (lớp 2 bây
giờ) tôi được nhận phần thưởng là một quyển sách
lịch sử mà tôi không nhớ rõ dành cho lớp nào,
chỉ có điều nhớ mãi là bài học rất dễ thuộc vì
ngắn gọn và kèm hình ảnh vẽ khá đẹp. Mãi đến khi
học đến lớp nhất (lớp 5 bây giờ) tôi vẫn đọc đi
đọc lại quyển Sử ấy. Từ những hình ảnh Đinh Bộ
Lĩnh với cờ lau tập trận, cho đến những bài nói
về bà Cù Thị Hậu... ở gần cuối sách.
Tôi nghĩ, Trường ĐH KHXH&NV là
một trong những đầu tàu cần phải đào tạo cho đất
nước (chứ không chỉ cho ngành giáo dục) những
người viết Sử mang trong tâm họ không chỉ tình
cảm sâu nặng đối với sử ta mà còn tình yêu trẻ
em (học sinh) của chúng ta nữa.
Hơn thế nữa, viết sử phải cẩn
thận và hết lòng vì tương lai dân tộc. Đào tạo
người viết sử nên học cách làm của người xưa.
Trong nghìn người mời về một "trại sáng tác" có
thể chỉ chọn lấy vài bài hay để đưa vào lưu
truyền hậu thế. Nếu cần, vẫn có thể dành thời
gian nhiều năm cho một Ban soạn Sử cấp quốc gia,
trong điều kiện công nghệ hiện nay càng thuận
lợi hơn khi có internet và những diễn đàn dạng
wiki như Thư viện Khoa học (https://thuvienkhoahoc.com/).
Về kinh phí, có thể huy động
cộng đồng ủng hộ ngay chính trên trang diễn đàn
đó. Chỉ có điều tôi nghĩ, việc sử dụng tài chính
phải đúng thì mới có thể nhận thêm tài trợ từ
Chính phủ để chương trình thêm hiệu quả. Xin cảm
ơn nhà giáo Nguyễn Hà với nhận định chính xác:
"Tiếc rằng những cuốn giáo khoa lịch sử như vậy
chỉ còn là hoài niệm và mong ước của rất nhiều
người!".
TRẦN TRỌNG CHÂU
Tôi năm nay 45 tuổi rồi, thế mà
những bài học "sử ký " ngày xưa (từ lớp 1 đến
lớp 5) vẫn còn vang vọng trong tôi! Còn nhớ ngày
ấy, trường tôi dạy học theo cuốn "8 môn học yếu
lược" - được soan từ lớp 1 đến lớp 5. Môn học
đầu là Đức dục và kế tiếp là Sử ký (còn lại là
Số học; Đo Lường; Khoa học...). ]
Tôi nhớ như in những bài học Sử
ngày đó với cấu trúc đơn giản, nhẹ nhàng nhưng
thấm đẫm một hồn nước, khơi dậy trong học sinh
lòng tự hào và mến yêu tha thiết quê hương đất
nước.
Những cái tựa nghe cũng rất hay
như học về Vua Quang Trung, có 3 bài thì bài 1
là : Vua Quang Trung: Kinh tế - Chính trị; Bài 2
là Vua Quang Trung: Tôn Giáo - Văn Học; Bài 3
Vua Quang Trung: Binh Bị - Giáo Dục. Còn từ lớp
1, lớp 2 cũng đã có những bài Sử rất hay về các
nhân vật lịch sử như bạn Nguyễn Hà đã nêu trong
bài "Lại bàn về học sử". Lòng yêu thương đất
nước, lòng tự hào về dân tộc đã được hun đúc nhẹ
nhàng qua những bài học như thế.
Tiếc thay các em học sinh ngày
nay không có được những bài học như vậy! Hy vọng
rằng ngành giáo dục sẽ có thay đổi về lãnh vực
này. Tôi nghĩ chúng ta đâu có thiếu những nhà
giáo tâm huyết với nền sử học nước nhà. Có lẽ
cái thiếu là ở chỗ khác! Mong sao sớm có những
bài học giáo khoa về lịch sử thật sự được yêu
thích cho cả thầy lẫn trò và toàn xã hội! Mong
lắm thay!
TRẦN HỮU NGỌC
Bài của tác giả Nguyễn Hà rất đầy đủ và toàn
những ý kiến đầy tính xây dựng trong vấn đề dạy
sử của Việt Nam. Học sử một cách có ý nghĩa rất
quan trọng đối với mọi công dân. Như tác giả
nói, học sử một cách có ý nghĩa sẽ dạy con người
có tình nghĩa, luân thường đạo đức.
Ngoài những phương pháp dùng để
giúp người công dân thông hiểu lịch sử nước nhà,
vừa có phần lý trí, tri thức, vừa có tình cảm và
gia cảm như tác giả nói, tôi thấy rằng phim ảnh
cũng rất hiệu nghiệm.
Nhưng nhớ lại, từ khi lớn lên,
ở Việt Nam hầu như phim ảnh không giúp nhiều cho
tôi thông hiểu hơn về sử Việt Nam. Vì vậy, tôi
rất mong thế hệ con cháu của mình sẽ được xem
phim về các nhân vật lịch sử oai hùng của dân
tộc như Hai Bà Trưng, Trần Hưng Đạo, Ngô Quyền,
Quang Trung...
