 |
01 tháng 3, 2009 |
Lời Giới Thiệu của TTK: Hay tin cuốn “Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn” sau
khi ẵm
giải Trần Văn Giàu ngót trăm triệu, giờ sắp được tặng giải thưởng lớn về
Việt học, tôi bỗng chạnh lòng…Xin gửi tới quý vị bài của nhà văn Hà Văn Thùy
in trong cuốn Góp với văn đàn (Nxb Văn Học, 2006, trang 130) để rộng
đường dư luận!
ÐI TÌM NGƯỜI DỊCH ÐỊA BẠ TRIỀU NGUYỄN
Hà Văn Thùy
Cho tới năm 1997, bộ Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn
của nhà nghiên cứu Nguyễn Ðình Ðầu đã in được 14 tập. Với mỗi tập dầy
hơn 300 trang, đây là công trình có tầm cỡ vào bậc nhất hiện nay. Không chỉ
có quy mô đồ sộ về số lượng trang chữ, đó thực sự là một trong những công
trình lớn nhất về khoa học lịch sử ở cuối thế kỷ XX của chúng ta, như đánh
giá của nhà sử học lão thành Trần Văn Giàu.
Giá trị của công trình này không những ở chỗ lần đầu
tiên dịch và công bố địa bạ 11 tỉnh nước ta từ Huế trở vào (theo địa giới
cũ) được lập trong vòng 31 năm thời Nguyễn (1805-1836) mà tác giả còn có
công nghiên cứu và trình bày những biến động về ruộng đất, ranh giới hành
chính, dịa danh ở các tỉnh đó một cách hệ thống cho tới ngày nay. Công trình
còn là bộ sưu tập lớn các loại bản đồ giúp cho việc nghiên cứu được thuận
tiện. Chính nhờ những nghiên cứu cập nhật này mà Nghiên cứu địa bạ triều
Nguyễn thoát khỏi số phận một tử thư, trở thành tài liệu tham khảo không thể
thiếu cho bất cứ ai nghiên cứu về nông thôn Việt Nam.
Thông thường ở ta, một công trình loại này phải do
một viện cấp nhà nước chủ trì với sự góp mặt của nhiều nhà nghiên cứu và số
kinh phi không nhỏ. Công trình Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn đã ra ngoài
thông lệ đó. Nó chỉ do duy nhất một người đứng tên. Ðiều này càng có ý nghĩa
bởi đây là tâm huyết và trách nhiệm của tác giả. Ngoài việc lao tâm khổ tứ,
tác giả còn bỏ ra không ít tiền của, điều rất đáng kể với chúng ta ở vào
thời kỳ tồn tại được đã là khó.
Tuy vậy, có điều chắc chắn rằng, công trình này
vượt quá sức của một con người, không chỉ ở thời gian vật chất mà còn là sự
thách đố của tri thức, bởi lẽ là làm được việc này cần đến cả một viện hàn
lâm.
Từ suy nghĩ đó, chúng tôi nảy sinh câu hỏi: "Phép
màu nào đã giúp một người làm được những việc như thế?"
Ðọc Lời cảm ơn ở đầu sách, thấy có nhắc đến ông Vũ
Văn Kính và Tăng Văn Hỷ là những người cộng sự viên. Do có ít nhiều quen
biết hai vị túc nho này, chúng tôi đánh đường tới thăm.
Ông Vũ Văn Kính sinh năm 1919, nhận bằng Cao học
Văn chương Việt Nam năm 1974, là tác giả các cuốn Từ điển chữ Nôm, Tìm
nguyên tác Truỵện Kiều, hiện đang chuẩn bị cho in Ðại từ điển chữ Nôm với
37.000 từ. Ông Kính cho biết, năm 1986 ông làm địa chí Long An cho Viện Khoa
học xã hội Thành phố Hồ Chí Minh nên thường vào Kho Lưu trữ Trung ương 2 để
đọc Ðịa bạ Long An, Bến Tre. Tại đây ông gặp ông Nguyễn Ðình Ðầu đang làm
Ðịa chí Thành phố Hồ Chí Minh. Từ đấy hai ông quen nhau và ông Ðầu do năng
lực Hán Nôm có hạn nên thường hỏi ông Kính những chữ khó. Thấy ông Ðầu có ý
muốn nghiên cứu Ðịa bạ triều Nguyễn, ông Kính ủng hộ, hứa sẽ cùng làm.
Cuối
năm 1986 ông Kính hưu trí, hai ông thỏa thuận: Ông Kính giúp ông Ðầu dịch
địa bạ, ông Ðầu trợ giúp ông Kinh khoản thù lao tương đương 10 (mười)
kilogam gạo một tháng. Ông Kính kể: "Lúc đó tôi rất túng nhưng do vị thế nhà
nho, kẻ sĩ nên giữ ý. Có một ông tới làm, yêu cầu thù lao 50 kg gạo, không
được nên ông ấy nghỉ." Ông Ðầu nói với ông Kính: "Hai anh em mình ráng làm.
Ông thông cảm với thù lao ít ỏi đó. Tôi đang xin tài trợ. Nếu được, tôi sẽ
bàn với ông xem ta sử dụng tiền thế nào. Tôi không phải người tham lam."
Hàng ngày, sáng sáng ông Kính tới Kho lưu trữ dịch tài liệu, chiều về nhà
đánh máy lại. Thấy công việc quá nhiều, một mình làm không xuể, ông Kính rủ
thêm ông bạn già Tăng Văn Hỷ, ông Ðinh Tấn Dung, ông Vũ Hiệp và ông Trần Văn
Mãi là những người bạn học Văn khoa ngày trước, lập thành nhóm công tác. Ông
Ðầu đưa tới bản dịch Ðịa bạ Lục tỉnh Nam Kỳ là phần tương đối dơn giản hơn
các tỉnh ngoài Bắc (theo Lời cảm ơn ở đầu sách.). Nhóm ông Kính chịu trách
nhiệm hiệu đính phần đó và dịch toàn bộ phần còn lại, khoảng 10.000 xã. Sau
vì thù lao quá hẻo, không đảm bảo cuộc sống, các vị khác bỏ cuộc, còn lại
ông Hỷ kéo dài được 2 năm và ông Kính đeo đẳng suốt 5 năm.
Ông Kính cho
biết, tài liệu ở kho lưu trữ có nhiều vi sinh vật và chất bảo quản diệt
trùng nên độc, khi đọc bị chảy nước mắt. Sau thời gian dịch địa bạ, ông bị
hỏng mắt. Thời gian đó có câu chuyện thế này, một hôm tới nhà ông Ðầu, hai
ông gặp giáo sư Trần Văn Giàu. Ông Giàu hỏi: "Mấy chú tới đây làm gì?" Khi
được biết tới dịch địa bạ, ông Giàu nửa đùa nửa thật chỉ tay vào ông Ðầu,
nói: "Coi chừng nhé, tay học phiệt này nó lợi dụng mấy chú đó!" Chuyện đùa
vui, mọi người đều cười.
Thời gian qua đi, đến năm 1994, khi được Công ty
Phát hành sách Thành phố biếu cuốn Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn, ông Kính
mới biết sách được in. Mừng quá, ông tới thăm ông Ðầu. Ông Ðầu nói về việc
in sách, việc mình sắp đi Pháp rồi xin lỗi: "Chưa biếu sách bác được vì bây
giờ tôi phải mang sang Pháp biếu. Ðể tái bản tôi sẽ tặng bác vậy!" Cố nhiên
không ai hài lòng với cách ứng xử này. Chúng tôi hỏi: "Trong sách có nói
TOYOTA Foundation tài trợ, ông có biết việc này không?" Ông Kính trả lời:
"Sau này biết có tài trợ nhưng ông Ðầu nói tiền thành phố giữ!"
Vui chuyện, ông già 80 tuổi đưa chúng tôi xem những
bản in thử cuốn Ðại từ điển chữ Nôm của ông. Ông rất mãn nguyện vì tìm được
một cô viết chữ thật đẹp. Cô không chịu nhận thù lao, ông ép cô phải nhận để
làm việc có trách nhiệm hơn. Hỏi về đời sống, ông nói: "Tôi không khá cũng
không thiếu, đủ điều kiện để làm việc." Rồi ông cười hồn hậu: "Ra đời vẫn
còn những người tốt bụng ông ạ! Ðó là một đêm, khuya rồi tôi nhận điện
thoại. Sau khi tôi xưng tên, người đầu dây bên kia cũng nói tên tuổi. Ông ta
gọi cho tôi khi đang đọc cuốn sách của tôi. Ông ta nói cảm ơn tôi vì những
cuốn sách đã đọc. Ông ấy hỏi thăm đời sống, công việc của tôi. Ông động viên
tôi ráng hoàn thành cuốn Ðại từ điển. Mấy ngày sau tôi nhận được bưu phẩm
của ông ta. Bên trong có thư, gói chè Bắc và 100 đô la Mỹ. Bất ngờ quá, tôi
chẳng hiểu sao, có lẽ ông ta lầm chăng? Tôi viết thư hỏi lại thì ông ta trả
lời... Ông già dừng lại, lục trong phong bì đưa cho chúng tôi bức thư chữ vi
tính to đùng, toàn những gạch đầu dòng:
" - Ðang đọc cuốn 5000 chữ Nôm của Cụ, trong đó nói
một người Nhật đã in Tự điển chữ Nôm, tôi rất chạnh lòng và nghĩ ngay đến
Cụ.
- Biết tin Cụ đang cần phục hồi thị lực để hoàn
thành Ðại từ điển và nhiều cuốn sách khác.
- Là người lao động chân chính nên quý trọng những
tác phẩm của Cụ.
-Việc tỏ lòng kính trọng với Cụ - nhân tài đất
nước là việc làm có tính truyền thống của gia đình tôi.
- Ðiều mong mỏi duy nhất của tôi là mong Cụ phục
hồi thị lực, dồi dào sức khỏe để cống hiến nhiều hơn nữa cho hậu thế. Rất
mong Cụ thông cảm việc làm của tôi."
Ông Kính đưa chúng tôi cuốn Tổng kết nghiên cứu Ðịa
bạ Nam Kỳ lục tỉnh. Trên trang đầu có những dòng chữ viết tay: "Trân trọng
tặng bác Vũ Văn Kinh người cố vấn và cộng sự viên tài đức nhất của tôi để
thực hiện được công trình vượt khả năng mình này. Xin bác nhận lời cảm tạ
chân thành của tôi. Tp Hồ Chí Minh, ngày 2-9-1994. Nguyễn Ðình Ðầu." Ðề tặng
như thế có thể nói là đã "phải lời". Tiếc một điều là khi lên màn ảnh nhỏ
của Ðài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh, tác giả không một lời nhắc đến
người cố vấn tài đức này!
Đôi lời bàn góp
Những người có đọc sách thời tiền 30.4 ở Sài Gòn hẳn
biết ông Đầu là thủ thư Thư viện Quốc gia. Ông biết ít nhiều tiếng Tây nhưng
không rành chữ Hán. Vậy mà bỗng dưng ông đứng tên công trình dịch thuật lớn
khiến ai cũng sợ xanh mắt. Đọc bài viết của tác giả Hà Văn Thùy mới bật
ngửa: Ông mướn người dịch với công rẻ hơn bèo, in sách đứng tên mình, lĩnh
tài trợ quỹ nước ngoài rồi giải thưởng nọ kia, lời chỉ kém họ Lã buôn vua!
Thương cho những người đổ máu mắt dịch sách cho ông âm thầm mang bệnh…
Ảnh bìa cuốn “Góp với văn đàn” của tác giả Hà Văn
Thùy.
Bài liên quan:
Biện Chính Với Ông Nguyễn Đình Đầu - Linh Mục Đắc Lộ (Bùi Kha)